ادنوک؛ وقتی پول نفت در اقتصاد امارات می‌ماند

شرکت ملی نفت ابوظبی، ادنوک، در گزارش پایداری ۲۰۲۵ خود عدد قابل‌توجهی را در صدر عملکرد اجتماعی‌اش قرار داده است: ۱۷.۷ میلیارد دلار، معادل ۶۵ میلیارد درهم، ارزش اقتصادی که تنها در یک سال از طریق برنامه «ارزش درون‌کشوری» یا ICV به اقتصاد امارات بازگشته است.

این رقم از زمان آغاز برنامه ICV در سال ۲۰۱۸ تاکنون به ۸۳.۵ میلیارد دلار، معادل ۳۰۷ میلیارد درهم رسیده است. اما اهمیت تجربه ادنوک فقط بزرگی عدد نیست. این شرکت تلاش کرده مسئولیت اجتماعی، اشتغال شهروندان، خرید داخلی، توسعه صنایع امارات و حتی سیاست محیط‌زیستی را در یک چارچوب واحد قرار دهد. (Adnoc)

گزارش پایداری ۲۰۲۵ ادنوک نشان می‌دهد بیش از ۱.۶ میلیون نفر در سال گذشته از برنامه‌های مسئولیت اجتماعی این شرکت بهره‌مند شده‌اند، بیش از ۸۶ هزار و ۲۰۰ دانش‌آموز در برنامه‌های آموزشی علوم، فناوری، مهندسی و ریاضی مشارکت کرده‌اند و کارکنان ادنوک بیش از ۷۶ هزار و ۵۰۰ ساعت فعالیت داوطلبانه انجام داده‌اند. (Adnoc)

با این حال، ادنوک میان این فعالیت‌ها و برنامه ICV تفاوت قائل است. ۱۷.۷ میلیارد دلار، «بودجه CSR» ادنوک نیست؛ ارزش بازگشته به اقتصاد امارات از طریق برنامه بومی‌سازی و زنجیره تأمین شرکت است. همین تفکیک برای فهم مدل ادنوک اهمیت دارد.

از مسئولیت اجتماعی تا سیاست صنعتی

ادنوک برنامه ICV را در سال ۲۰۱۸ راه‌اندازی کرد. منطق برنامه ساده است: بخشی هرچه بزرگ‌تر از پولی که یک شرکت عظیم نفت و گاز برای کالا، خدمات، پیمانکاری و پروژه‌های توسعه‌ای هزینه می‌کند باید در اقتصاد داخلی باقی بماند.

این سیاست مستقیماً وارد فرآیند خرید و قراردادهای ادنوک شده است. تأمین‌کننده‌ای که در داخل امارات سرمایه‌گذاری، تولید و اشتغال ایجاد کند، در نظام خرید شرکت امتیاز می‌گیرد.

نتیجه در اعداد سالانه قابل مشاهده است. ارزش بازگشته به اقتصاد امارات از طریق ICV در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۰.۷ میلیارد دلار بود. این رقم در ۲۰۲۳ به ۱۱.۲ میلیارد، در ۲۰۲۴ به ۱۴.۹ میلیارد و در ۲۰۲۵ به ۱۷.۷ میلیارد دلار رسیده است. (Adnoc)

ادنوک برای مرحله بعد نیز هدف تعیین کرده است: در فاصله ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ باید ۶۰ میلیارد دلار، معادل ۲۲۰ میلیارد درهم، از طریق این برنامه وارد اقتصاد امارات شود. (Adnoc)

در واقع ادنوک به‌جای آنکه پس از اجرای پروژه نفتی بخشی از درآمد را برای مسئولیت اجتماعی کنار بگذارد، تلاش کرده خود فرآیند خرج‌کردن پول پروژه نفتی را به ابزار توسعه تبدیل کند.

۲۳ هزار شغل برای اماراتی‌ها

دومین ضلع این سیاست، اشتغال است.

برنامه ICV فقط میزان خرید داخلی را اندازه نمی‌گیرد؛ اشتغال شهروندان امارات در بخش خصوصی نیز یکی از خروجی‌های آن است.

در سال ۲۰۲۵ از طریق این برنامه ۴۵۰۰ شغل جدید برای شهروندان امارات در بخش خصوصی ایجاد شد و تعداد تجمعی فرصت‌های شغلی ایجادشده از سال ۲۰۱۸ به ۲۳ هزار شغل رسید.

هدف بعدی ادنوک ایجاد ۲۵ هزار فرصت شغلی در بخش خصوصی برای شهروندان امارات تا سال ۲۰۲۸ است. (Adnoc)

این سیاست اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اشتغال ایجادشده الزاماً استخدام در خود ادنوک نیست. شرکت از قدرت خرید و قراردادهایش استفاده می‌کند تا پیمانکاران، سازندگان و شرکت‌های خدماتی نیز نیروی اماراتی استخدام کنند.

در سال ۲۰۲۵ همچنین بیش از ۱۲۰۰ فرصت شغلی از سوی بیش از ۱۰۰ شرکت در نمایشگاه اشتغال صنعتی مرتبط با این برنامه ارائه شد. ادنوک این برنامه را با وزارت صنعت و فناوری پیشرفته امارات و برنامه دولتی «نافس» اجرا می‌کند. (Adnoc)

نفت به کارخانه تبدیل می‌شود

مرحله بعدی مدل ادنوک از استخدام نیروی بومی هم فراتر می‌رود: ساخت کالاهایی که صنعت نفت مصرف می‌کند در داخل امارات.

در سال ۲۰۲۵ ادنوک ۲.۴ میلیارد دلار، معادل ۸.۸ میلیارد درهم، قرارداد مرتبط با تولید داخلی واگذار کرده است. ارزش تجمعی قراردادهای تولید داخلی از سال ۲۰۲۲ تا پایان ۲۰۲۵ به ۲۲.۱ میلیارد دلار رسیده است. (Adnoc)

در مه ۲۰۲۶ شرکت یک گام دیگر برداشت و برنامه Industrial Resilience Program را راه‌اندازی کرد.

یکی از اجزای اصلی این برنامه «Local+» است. بر اساس آن، پیمانکاران بزرگ مهندسی، تأمین و ساخت ادنوک باید در گروه‌های مشخص کالایی، محصولات «ساخت امارات» را که استانداردهای فنی و تجاری شرکت را دارند در اولویت قرار دهند.

در مرحله نخست ۷۰ تولیدکننده داخلی وارد فهرست Local+ شدند. همزمان برنامه دیگری با عنوان ICV+ برای ایجاد مشوق بیشتر برای پیمانکارانی طراحی شده که از تولیدکنندگان داخلی خرید می‌کنند. (ADNOC)

هدف ادنوک این است که تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۴.۵ میلیارد دلار، معادل ۹۰ میلیارد درهم، کالا را در داخل امارات تولید کند. فهرست بومی‌سازی بیش از ۱۵۰ محصول اولویت‌دار را دربرمی‌گیرد؛ از تجهیزات حفاری و مواد شیمیایی فرآیندی گرفته تا شیرآلات و لوله‌های تخصصی صنعت نفت. (ADNOC)

از سال ۲۰۲۲ نیز قراردادهای تولید داخلی به ارزش حدود ۸۰ میلیارد درهم با شرکت‌های اماراتی و بین‌المللی امضا شده و شرکای ادنوک حدود ۴.۵ میلیارد درهم در کارخانه‌ها و ظرفیت‌های تولیدی جدید در امارات سرمایه‌گذاری کرده‌اند. (ADNOC)

این نقطه‌ای است که مسئولیت اجتماعی، Local Content و سیاست صنعتی تقریباً در هم ادغام می‌شوند.

۵۵ میلیارد دلار پروژه؛ با شرط «ساخت امارات»

ابعاد برنامه در ۲۰۲۶ بزرگ‌تر شده است.

ادنوک اعلام کرده برای فاصله ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ حدود ۲۰۰ میلیارد درهم، معادل ۵۵ میلیارد دلار، قرارداد پروژه‌ای در برنامه دارد.

اما شرکت همزمان پیمانکاران بزرگ EPC را به ۷۰ تولیدکننده داخلی واجد شرایط متصل کرده تا محصولات ساخت امارات در اجرای این پروژه‌ها در اولویت قرار گیرند.

برنامه دیگری با عنوان «Build-to-Demand» نیز به تولیدکنندگان اطلاعات و چشم‌انداز بلندمدت درباره نیازهای آینده ادنوک می‌دهد تا کارخانه بتواند با اطمینان بیشتری برای ایجاد یا توسعه ظرفیت تولید سرمایه‌گذاری کند. (ADNOC)

بنابراین سیاست از «بومی بخرید» یک مرحله جلوتر رفته است:

ادنوک تقاضای آینده خود را به ابزار ایجاد ظرفیت صنعتی تبدیل می‌کند.

۱.۶ میلیون نفر در برنامه‌های CSR

در کنار این سیاست صنعتی، ادنوک برنامه کلاسیک مسئولیت اجتماعی خود را نیز دارد.

استراتژی CSR شرکت بر چهار محور استوار است: رشد و یادگیری؛ فرهنگ و جامعه؛ میراث طبیعی و محیط‌زیست؛ و ورزش، سلامت و رفاه.

براساس گزارش پایداری ۲۰۲۵، بیش از ۱.۶ میلیون نفر از برنامه‌های CSR ادنوک بهره‌مند شده‌اند و برنامه‌های STEM شرکت به بیش از ۸۶ هزار و ۲۰۰ دانش‌آموز رسیده است. (Adnoc)

اما شاید بخش جالب‌تر مدل ادنوک، نحوه ارتباط با جامعه محلی باشد.

شرکت می‌گوید برای شناخت نیازها از نظرسنجی جوامع محلی استفاده می‌کند و با مدارس، بیمارستان‌ها، نهادهای دولتی و دیگر بازیگران محلی در ارتباط است. برنامه‌های اجتماعی، کمپین‌های سلامت، فعالیت داوطلبانه کارکنان و برنامه‌های جوانان نیز در همین چارچوب تعریف می‌شوند. (Adnoc)

این رویکرد از یک ایراد قدیمی CSR فاصله می‌گیرد: اینکه مدیر شرکت در دفتر مرکزی تصمیم بگیرد جامعه محلی چه چیزی لازم دارد و بعد همان را با عنوان «نیاز مردم» افتتاح کند.

مسئولیت اجتماعی از خود عملیات شروع می‌شود

گزارش ادنوک یک ویژگی مهم دیگر هم دارد. شرکت فقط از پروژه‌های اجتماعی موفق حرف نمی‌زند و شاخص‌های اثر محیط‌زیستی خود عملیات را نیز منتشر می‌کند.

در سال ۲۰۲۵ ادنوک اعلام کرده انتشار Scope 1 خود را ۹۰۰ هزار تن CO₂e کاهش داده و شدت انتشار گازهای گلخانه‌ای بالادستی را در سطح ۷ کیلوگرم CO₂e به ازای هر بشکه معادل نفت نگه داشته است.

شدت انتشار متان بالادستی نیز به ۰.۰۵ درصد رسیده و واردات برق پاک به جلوگیری از حدود ۵.۱ میلیون تن انتشار Scope 2 کمک کرده است. (Adnoc)

اما گزارش فقط اعداد خوش‌آب‌ورنگ روابط عمومی نیست.

در ۲۰۲۵ ادنوک دو مورد نشت هیدروکربنی خشکی با مجموع حجم ۳۷ بشکه و یک مورد نشت دریایی با حجم ۱۵۶ بشکه گزارش کرده است. میزان بازیابی نشت‌های خشکی ۷۵.۶ درصد و نشت دریایی ۱۰.۹ درصد بوده است. (Adnoc)

انتشار همین اعداد منفی اهمیت دارد. مسئولیت اجتماعی یک شرکت نفتی را نمی‌توان فقط با مدرسه، درمانگاه و تعداد بهره‌مندان CSR اندازه گرفت. باید دانست خود عملیات شرکت چه خسارتی ایجاد کرده و برای کاهش آن چه کرده است.

پنج میلیون مانگرو

یکی از شاخص‌ترین برنامه‌های محیط‌زیستی ادنوک احیای مانگروهاست.

شرکت متعهد شده تا سال ۲۰۳۰ ۱۰ میلیون اصله مانگرو بکارد. تا پایان ۲۰۲۵ بیش از پنج میلیون اصله کاشته شده که ۲.۵ میلیون اصله فقط مربوط به سال ۲۰۲۵ بوده است.

ادنوک برای کاشت و پایش از پهپاد و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده می‌کند. در سال ۲۰۲۵ بیش از هزار داوطلب، پنج هزار ساعت در فعالیت‌های مرتبط با احیای مانگرو مشارکت کردند. (Adnoc)

در سواحل شرقی امارات نیز پروژه احیای مرجان‌ها اجرا شده است. ادنوک می‌گوید از سال ۲۰۲۳ تاکنون ۱.۵ میلیون کلونی مرجانی در محدوده‌ای حدود ۳۰۰ هزار مترمربع پرورش داده شده و پایش دوساله برای بررسی نتیجه پروژه انجام می‌شود. (Adnoc)

در سال ۲۰۲۵ همچنین بیش از ۱۷ هزار تن پسماند از دفن در محل‌های دفع زباله منحرف شده است. (Adnoc)

گزارش ادنوک چقدر قابل اتکاست؟

یک تفاوت مهم گزارش ادنوک با مجموعه‌ای از بروشورهای تبلیغاتی CSR، چارچوب گزارش‌دهی آن است.

گزارش پایداری ۲۰۲۵ با ارجاع به استانداردهای GRI 2021 تهیه شده و از راهنمای Ipieca نیز استفاده کرده است. محدوده گزارش و شرکت‌های تحت پوشش مشخص شده و برای برخی شاخص‌های پایداری نیز EY اطمینان‌بخشی محدود مستقل انجام داده است. البته این اطمینان‌بخشی همه اطلاعات گزارش را شامل نمی‌شود و فقط شاخص‌های مشخص‌شده را پوشش می‌دهد. (Adnoc)

همین نکته برای مقایسه شرکت‌های نفتی مهم است. عدد بزرگ به‌تنهایی چیزی نمی‌گوید؛ باید معلوم باشد عدد دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد، دامنه محاسبه چیست و چه کسی آن را راستی‌آزمایی کرده است.

تفاوت ۱.۶ میلیون نفر و ۸۳.۵ میلیارد دلار

دو عدد بزرگ گزارش ادنوک را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت.

بیش از ۱.۶ میلیون نفر تعداد بهره‌مندان برنامه‌های CSR در سال ۲۰۲۵ است.

اما ۸۳.۵ میلیارد دلار بودجه مسئولیت اجتماعی نیست؛ ارزش تجمعی است که ادنوک می‌گوید از طریق برنامه ICV از سال ۲۰۱۸ به اقتصاد امارات بازگردانده است. (Adnoc)

اتفاقاً همین تفاوت، مهم‌ترین نکته تجربه ادنوک است.

مسئولیت اجتماعی در شکل سنتی می‌پرسد:

شرکت چقدر برای جامعه خرج کرده است؟

مدل ICV سؤال دیگری مطرح می‌کند:

از کل پولی که شرکت برای اداره و توسعه صنعت نفت خرج می‌کند، چه مقدار در اقتصاد کشور باقی می‌ماند؟

این تغییر کوچک در صورت سؤال، ابعاد مسئله را از چند پروژه اجتماعی به ده‌ها میلیارد دلار خرید، قرارداد، کارخانه، اشتغال و انتقال توان صنعتی گسترش می‌دهد.

از این منظر، ادنوک همان مسیری را دنبال می‌کند که در مدل آرامکو نیز دیده می‌شود: نفت فقط منبع درآمد دولت نیست؛ قدرت خرید شرکت نفتی نیز می‌تواند ابزار سیاست توسعه صنعتی باشد.

معیار موفقیت در چنین مدلی دیگر تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده نیست. باید پرسید چند کارخانه ایجاد شده، چه میزان کالا در داخل تولید شده، چند شرکت داخلی وارد زنجیره تأمین شده‌اند، چند شغل پایدار شکل گرفته، چه مقدار دانش و فناوری منتقل شده و خود عملیات نفتی چه اثری بر محیط‌زیست گذاشته است.

تجربه ادنوک را شاید بتوان در یک عدد خلاصه کرد: ۱۷.۷ میلیارد دلار ارزش اقتصادی در یک سال.

نه به شکل کمک بلاعوض و نه زیر عنوان بودجه CSR؛ بلکه از طریق تغییر جهت جریان عظیم خرید و قراردادهای یک شرکت نفتی به سمت اقتصاد داخلی.

در این تعریف، مسئولیت اجتماعی دیگر پولی نیست که شرکت پس از استخراج نفت برای جامعه کنار می‌گذارد؛ بخشی از پاسخ به این پرسش است که ثروت نفت، پیش از آنکه از اقتصاد خارج شود، چه مقدار صنعت، شغل، مهارت و ظرفیت پایدار در کشور میزبان ساخته است.